پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند:

تا هنگامیکه افراد امت من امر به معروف و نهی از منکر کنند و در کارهای نیک با هم همکاری داشته باشند در خیر و خوبی خواهند بود اگر چنین نکنند برکتهاشان می رود و برخی بر برخی دیگر مسلط می شوند و هیچ کس در آسمان و زمین آنها را یاری نخواهد کرد.

کتاب فریضه امر به معروف و نهی از منکر / علی کورانی

ما نباید نسبت به خلافکار کینه به دل داشته باشیم، بلکه باید کار خلاف او را به او تذکر دهیم

به عبارت دیگر با جهل مبارزه کنیم نه با جاهل، با گناه مبارزه کنیم نه گناهکار . اگر خلافکار احساس کند انسانی منفور و مطرود است هر روز بر تباهی خود می افزاید اما اگر احساس کند که شخصیت دارد و محبوب است و تنها نقطه ضعف او کار خلافش است به راحتی آن را ترک می کند.

شخصی از امام موسی کاظم علیه السلام پرسید: یکی از یاران شما شراب خورده است آیا از او تبری بجوییم؟

امام موسی کاظم علیه السلام فرمودند:

از کارش تبری بجویید ( نه از خودش)

بحار ج 27، ص 137

به نقل از کتاب امر به معروف و نهی از منکر حجت الاسلام محسن قرائتی

امام صادق علیه السلام فرموده اند:

کونوا دعاة للناس بغیر السنتکم لیروا منکم الورع و الاجتهاد و الصلوة و الخیر فان ذلک داعیه

دعوت کننده ی مردم باشید با غیر زبانهایتان ( با اعمالتان ) تا ببینند از شما ورع و اجتهاد و نماز و خیر را ، پس آن ( انجام دادن اعمال خود بهترین ) دعوت کننده ی اوست.

وسائل ،ج 11، ص 194 به نقل از الحیاة

امام حسین علیه السلام فرموده اند:

صاحب الامر بالمعروف  یحتاج الی ان یکون عالما بالحلال و الحرام ، فارغا من خاصة نفسه، ناصحا للخلق، داعیا لهم بالطف، حسن البیان، عارفا بتفاوت اخلاقهم، بصیرا بمکر النفس، صابرا، لا یکا فیهم و لا یشکو منهم،  لایستعمل الحمیه ، لا یغتاظ لنفسه

کسیکه امر به معروف می کند احتیاج دارد به اینکه به حرام و حلال عالم باشد

گرفتار نفس خود نباشد

خیرخواه مردم باشد

با مردم مهربان و رفیق باشد*

گفتارش نیکو باشد

به  تفاوت اخلاق مردم شناخت داشته باشد ( بداند هر کس خلق و خویی دارد و با هر کس باید به طور خاص سخن گفت)

از مکر نفس آگاه باشد ( مبادا در قالب امر به معروف و نهی از منکر به اهداف شومی کشیده شود)

صابر باشد ( اگر از مردم آزاری دید) انتقام نگیرد و شکایت نکند

با تعصب عمل نکند

برای نفسش غیظ نکند ( غیظ او برای نفس خودش نباشد بلکه برای خدا باشد )

بحار / ج 97 / ص 83 به نقل از کتاب امر به معروف و نهی از منکر محسن قرائتی

* متاسفانه بعضی افراد به هنگام انجام این وظیفه در غیر مورد ضرورت، از راه خشونت وارد می شوند و گاهی متوسل به الفاظ زشت و زننده می گردند و لذا می بینیم این نوع امر به معروف ها نه تنها اثر خوبی از خود نمی گذارد بلکه گاهی نتیجه معکوس می دهد. در حالیکه روش پیامبر صلی الله علیه و آله و سیره ائمه هدی علیهم السلام نشان می دهد که آنها به هنگام اجرای این دو وظیفه آنها را با نهایت لطف و محبت می آمیختند و به همین دلیل سرسخت ترین افراد به زودی در برابر آنها تسلیم می شدند:

یک نمونه از چگونگی نهی از منکر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را نوشته ایم که می توانید آن را با کلیک روی عبارت  ادامه مطلب بخوانید:

از امام صادق علیه السلام سوال شد آیا امر به معروف و نهی از منکر بر همه واجب است؟

امام صادق علیه السلام فرمودند:

انما هو علی القوی المطاع العالم بالمعروف من المنکر، لا علی الضعفة الذین لا یهتدون سبیلا

این کار بر شخصی واجب است که مورد احترام و اطاعت دیگران باشد و نسبت به تشخیص معروف از منکر عالم باشد ، نه بر ضعیفی که خود در انتخاب راه متحیرند.

بحار ج 97 ص 93 به نقل از میزان

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

فان الله سبحانه لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر.

پس همانا خداوند امت های پیشین را لعنت نکرد مگر به خاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 192 ( خطبه قاصعه)

یک مثال از نتیجه ی ترک امر به معروف و نهی از منکر

امام صادق علیه السلام به یکی از یارانشان فرمودند:

اگر شما دور بنی عباس را نمی گرفتید آنها ما را خانه نشین نمی کردند سکوت شما ما را خانه نشین کرد.

وسائل / ج 12 / ص 144 به نقل از کتاب امر به معروف و نهی از منکر / محسن قرائتی

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

لاتترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم

امر به معروف و نهی از منکر * را ترک نکنید که بدهای شما بر شما مسلط می شوند آنگاه هرچه خدا را بخوانید جواب ندهد.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 374

* معروف در لغت به معنای شناخته شده ( از ماده عرف) و منکر به معنای ناشناس ( از ماده انکار ) است. به این ترتیب کارهای نیک اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند اموری ناشناس معرفی شده اند.چرا که فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دسته دوم نا آشناست. ( تفسیر نمونه، ج3 ، ص 37، ذیل آیه 104 سوره ال عمران  )

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

ایها المومنون انه من رای عُدوانا یعمل به و منکرا یدعی الیه فانکره بقلبه فقد سلم و بری و من انکره بلسانه فقد اجر و هو افضل من صاحبه و من انکره بالسیف لتکون کلمة الله هم العلیا و کلمة الظالمین هی السفلی فذلک الذی اصاب سبیل الهدی و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین

ای مومنان! هرکس تجاوزی را بنگرد و شاهد دعوت به منکری باشد و در دل آن را انکار کند خود را سالم نگه داشته است

و هرکس با زبان آن را انکار کند پاداش داده خواهد شد و از اولی بهتر است

و آن کس که با شمشیر به انکار برخیزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد او راه رستگاری را یافته و نور یقین در دلش تابیده

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 373

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

فرض الله ... و الامر بالمعروف مصلحة للعوام و النهی عن المنکر ردعا للسفهاء

خداوند واجب کرد امر به معروف را برای اصلاح توده های ناآگاه و نهی از منکر را برای بازداشتن بی خردان از زشتی ها

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 252

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

و انهوا عن المنکر و تناهوا عنه فانما امرتم بالنهی بعد التناهی

و نهی کنید از منکر و  خود هم مرتکب نشوید زیرا دستور داده شدید به نهی کردن بعد از ترک کردن

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 105

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

و ان الامر بالمعروف و النهی عن المنکر لخُلُقان من خُلُق الله سبحانه و انهما لا یقربان من اجل و لا ینقضان من رزق.

همانا امر به معروف و نهی از منکر دو صفت از اوصاف پروردگارند که نه اجل را نزدیک می کنند و نه روزی را کاهش می دهند.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 156

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

لعن الله العامرین بالمعروف التارکین له، و الناهین عن المنکر العاملین به

نفرین بر آنان که امر به معروف می کنند و خود ترک می نمایند، و نهی از منکر می کنند و خود مرتکب آن می شوند.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 129

سوال:

در فتوای فقها می خوانیم : امر به معروف و نهی از منکر واجب است گرچه انسان به آنچه می گوید ، عمل نکند. ولی در آیات و روایات از کسانیکه به گفتار خود عمل نکنند انتقاد شدید شده . چرا؟

پاسخ:

انتقاد قرآن و روایات به کسانی است که به طور کلی میان گفتار و کردارشان تفاوت است. یعنی برنامه زندگی و رفتار آنان خلاف است ولی در جامعه قیافه مصلح و آمر به معروف دارند.  فتوای فقها این است که لازم نیست به تمام فرامین خدا عمل کنید تا واجد شرایط آمر به معروف باشید. این حقیقت را در حدیث زیر می خوانیم:

گروهی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و گفتند: تا ما به همه احکام عمل نکنیم، امر به معروف نمی کنیم.

حضرت فرمود: امر به معروف کنید ، گرچه به همه آنچه می گویید ، عمل نمی کنید و نهی از منکر کنید گرچه از همه منکرات دوری نمی کنید.

توجه داشته باشد  که پیامبر عزیز می فرمایند عمل کردن اجمالی کافی ست و انتقاد قرآن نسبت به کسانی است که به کلی اهل عمل نیستند. ( به نقل از کتاب امر به معروف و نهی از منکر / محسن قرائتی)

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم چنین نقل شده که فرموده اند:

یک فرد گنهکار در میان مردم همانند کسی است که با جمعی سوار کشتی شود و به هنگامی که در وسط دریا قرار گیرد تبری بر داشته و به سوراخ کردن موضعی که در آن نشسته است بپردازد و هرگاه به او اعتراض کنند در جواب بگوید من در سهم خود تصرف می کنم،

اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند طولی نمی کشد که آب دریا به داخل کشتی نفوذ کرده و یکباره همگی در دریا غرق می شوند.

تفسیر نمونه، ج3 ، ص 37 و 38 ، ذیل آیه 104 سوره ال عمران 

از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم چنین نقل شده که فرموده اند:

یک فرد گنهکار در میان مردم همانند کسی است که با جمعی سوار کشتی شود و به هنگامی که در وسط دریا قرار گیرد تبری بر داشته و به سوراخ کردن موضعی که در آن نشسته است بپردازد و هرگاه به او اعتراض کنند در جواب بگوید من در سهم خود تصرف می کنم،

اگر دیگران او را از این عمل خطرناک باز ندارند طولی نمی کشد که آب دریا به داخل کشتی نفوذ کرده و یکباره همگی در دریا غرق می شوند.

تفسیر نمونه، ج3 ، ص 37 و 38 ، ذیل آیه 104 سوره ال عمران 

حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم فرموده اند:

باید امر به معروف و نهی از منکر کنید وگرنه خداوند ستمگری را بر شما مسلط می کند که نه به پیران احترام می گذارد و نه به خردسالان رحم می کند ،

نیکان و صالحان شما دعا می کنند ولی مستجاب نمی شود و از خداوند یاری می طلبند اما خدا به آنها کمک نمی کند و حتی توبه می کنند و خدا از گناهانشان در نمی گذرد.

مجمع البیان ذیل آیه 104 آل عمران به نقل از تفسیر نمونه

مردی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله پرسید: از همه مردم بهتر کیست؟

رسول اکرم صلی الله علیه و اله فرمود:

« آمرهم بالمعروف و انهاهم عن المنکر و اتقاهم لله و ارضاهم »

آن کس که از همه بیشتر امر به معروف و نهی از منکر کند و از همه پرهیزکارتر باشد و در راه خشنودی خدا از همه بیشتر گام بردارد.

مجمع البیان ذیل آیه 104 آل عمران به نقل از تفسیر نمونه

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

و ما اعمال البر کلها  و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثة فی بحر لجی. و ان الامر بالمعروف و نهی عن المنکر لایقربان من اجل و لا ینقصان فی رزق و افضل من ذلک کله کلمة عدل عند امام جائر.

و تمام کارهای نیکو و جهاد در راه خدا، برابر  امر به معروف و نهی از منکر چونان قطره ای بر دریای مواج و پهناور است.*

و همانا امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک می کنند و نه از مقدار روزی می کاهند و از همه ی اینها برتر سخن حق در پیش روی حاکمی ستمگر است.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 374

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

 فمنه المنکر للمنکر بیده و لسانه و قلبه، فذلک المستکمل لخصال الخیر و منهم المنکر بقلبه و التارک بیده، فذلک متمسک بخصلتین من خصال الخیر و مضیع خصلة و منهم المنکر بقلبه و التارک بیده و لسانه. فذلک الذی ضیع اشرف الخصلتین من الثلاث و تمسک بواحدة و منهم تارک لانکار بلسانه و قلبه و یده فذلک میت الاحیاء.

گروهی منکر را با دست و زبان و قلب انکار می کنند، آنان تمامی خصلت های نیکو را در خود گرد آورده اند.

گروهی دیگر  منکر را با زبان و قلب انکار کرده اما دست به کاری نمی برند، پس چنین کسی دو خصلت از خصلت های نیکو را گرفته و دیگری را تباه کرده است.

و گروهی منکر را تنها با قلب انکار کرده و با دست و زبان اقدامی ندارند . پس دو خصلت را که شریف تر است تباه ساخته و تنها یک خصلت را به دست آورده اند.

و بعضی دیگر منکر را با زبان و قلب و دست رها ساخته اند، پس چنین کسی مرده ای میان زندگان است.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 374

امام حسین علیه السلام فرموده اند:

کان لا یحل لعین مومنة تری الله یعصی فتطرق حتی تغیره

برای چشم با ایمان حلال نیست که ببیند معصیت خدا می شود و او دگر سو را بنگرد مگر اینکه گناه را دگرگون سازد.

فرهنگ جامع سخنان امام حسین علیه السلام ص 722

امام محمد باقر علیه السلام در مورد امر به معروف و نهی از منکر می فرمایند:

من نصرهما اعزه الله و من خذلهما خذله الله

هرکس آن دو را یاری کند خداوند او را عزت می دهد و هرکس خوارشان کند خدا او را خوار می کند.

بحار ج 98 ص75 به نقل از میزان الحمه

حضرت علی علیه السلام به فرزندشان فرمودند:

وامر بالمعروف تکن اهله

امر به معروف کن تا اهل معروف باشی.

نهج البلاغه نامه 31

رسول خدا، حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند:

گروهی هستند که نه پیامبرند نه شهید، ولی مردم به خاطر مقام آنان که به دلیل امر به معروف به دست آورده اند ، غبطه می خورند.

مستدرک ج 2 ص 358

امام جعفر صادق علیه السلام فرمودند:

کسی که بتواند جلوی مفاسد را بگیرد ، ولی نگیرد، دوست دارد خدا معصیت شود. چنین کسی اعلام دشمنی با خدا کرده است.

مستدرک ج 12 ص 184 ( متن عربی)

امام محمد باقر علیه السلام می فرمایند:

ولو اضرت الصلوه بسائر ما یعلمون باموالهم و ابدانهم سرفضوا کما رفضوا اسمی الفرائض و اشرفها

افرادی هستند که اگر نماز ضرری به مال یا جانشان بزند آن را ترک می کنند همان گونه که بزرگترین و شریف ترین واجبات ( امر به معروف و نهی از منکر) را رها کردند.

فروع کافی ج 4 ص 55 به نقل از میزان الحکمه

امام پنجم شیعیان، امام محمد باقر علیه السلام در مورد امر به معروف و نهی از منکر می فرمایند:

بها تقام الفرائض و تامن المذاهب و تحل المکاسب و ترد المظالم و تعمر الارض و یتنصف من الاعداء و یستقیم الامر

به وسیله آن واجبات بر پا می شود، راه ها امن می شود، کسب ها حلال می شود، مظالم ( به صاحبان اصلیش) برگردانده می شود، زمین آباد می شود، از دشمنان انتقام گرفته می شود و کارها رو به راه می شود.

فروع کافی، ج5 ، ص 56 به نقل از کتاب ده گفتار شهید مطهری

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

فمن امر بالمعروف شد ظهور المومنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف الفاسقین