امام علي عليه السلام فرموده اند:

« عباد الله ! زنوا انفسكم قبل ان توزنوا و حاسبواها من قبل ان تحاسبوا »

ترجمه: اي بندگان خدا! خود را بسنجيد قبل از آنكه مورد سنجش قرار گيريد ، و به حساب خود رسيدگي كنيد پيش از آنكه به حسابتان رسيدگي كنند.

نهج البلاغه/ خطبه ۹۰

در طرح محاسبه نفس، هديه به او (عج) شركت كنيد.

امیر مؤمنان علی علیه السلام می فرماید:

«من قرا القرآن فمات فدخل النار فهو ممن كان یتخذ آیات الله هزواً »كسی كه قرآن بخواند و پس از مرگ داخل آتش گردد، از كسانی بوده كه آیات خدا را استهزاء كرده است

ابن ابی الحدید در ذیل این سخن حضرت می نویسد: شاید مقصود امام از استهزاءكننده آیات الهی كسی است كه به نزول قرآن از جانب خداوند معتقد است ولكن به واجبات آن عمل نمی كند؛ چنانكه بسیاری از مردم در روزگار ما چنین اند.

شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید، ج19، ص.53

على‏عليه السلام در خطبه همام در وصف متّقين در برخورد با قرآن چنين مى‏فرمايد:

چون شب شود (براى نماز) برپا ايستاده آيات قرآن را با تأمّل و انديشه مى‏خوانند. و با خواندن و تدبّر در آن، خود را اندوهگين مى‏سازند و به وسيله آن به درمان درد خويش كوشش مى‏كنند (از خواندن و عمل به قرآن چاره رهايى از عذاب و سختى قيامت را مى‏جويند). پس هرگاه به آيه‏اى برخورند كه شوق دهنده و اميدساز باشد، به آن شوق پيدا مى‏كنند؛ مانند آنكه پاداشى كه آيه از آن خبر مى‏دهد، در برابر چشم ايشان است و آن را مى‏بينند و هرگاه به آيه‏اى برخورند كه در آن ترس و بيم است، گوش دلشان را به آن مى‏گشايند، چنانكه گويا شيون و فرياد (اهل) دوزخ در بيخ گوشهايشان است.

نهج البلاغه، فيض، خ 184.

حضرت على‏عليه السلام مى‏فرمايد:

«لاخَيرَ فى‏قِرائَةٍ لاتَدَبُّرَ فيها»

 در قرائتى كه تدبّر نباشد، هيچ خيرى نيست.

بحارالانوار، ج 75، ص 75.

عبداللّه بن سليمان مى‏گويد: از امام صادق‏عليه السلام در مورد فرمايش خداوند عزّوجلّ «وَ رَتِّلِ الْقُرآنَ تَرْتيلاً» (مزمّل / 4.) سؤال كردم، كه فرمود: اميرمؤمنان على‏عليه السلام مى‏فرمود:

« بَيِّنْهُ تِبْياناً وَ لاتَهُذَّهُ هَذَّ الشِّعْرِ وَلا تَنْثُرْهُ نَثْرَالرَّمْلِ وَ لَكِنْ اِفْزَعُوا قُلُوبَكُمُ الْقاسِيَةَ وَ لا يَكُنْ هَمُّ أَحَدِكُمْ آخِرَالسُّورَةِ »  

(معناى آيه، آن است كه) آن را خوب بيان كن و همانند شعر آن را به شتاب نخوان و مانند ريگ آن را پراكنده مساز؛ ولى دلهاى سخت خود را به وسيله آن به بيم و هراس افكنيد و همّت شما اين نباشد كه سوره را به آخر برسانيد.

اصول كافى، ج 4، ص 418.

*يعنى همّت خود را در تدبّر و تأمّل در آيات و به كار بستن و عمل كردن آنها قرار دهيد، نه اين كه سوره را به آخر رسانيد!

امام على‏عليه السلام مى‏فرمايد:

ثم انزل علیه الکتاب نورا لا تطفا مصابیحه و سراجا لا یخبو توقده

سپس قرآن را بر او ( حضرت محمد صلی الله علیه و آله) نازل فرمود قرآن نوری ست که خاموشی ندارد و چراغی ست که درخشندگی آن زول ندارد.

نهج البلاغه نسخه دشتی / خطبه 198

امام على‏عليه السلام مى‏فرمايد:

« وَ تَعْلَمُوا القُرآنَ فَإنَّهُ أحْسَنُ الحَديثِ وَ تَفَقِّهُوا فيهِ فَإنَّهُ رَبيعُ الْقُلُوبِ وَاسْتَشْفُوا بِنُورِهِ فَإنَّهُ شِفاءُالصُّدُورِ»

 قرآن را فراگيريد، زيرا قرآن بهترين حرف نو است و در آن انديشه عميق كنيد، زيرا آن بهار قلب‏هاست و به وسيله نور آن شفا گيريد، زيرا آن شفاى سينه‏هاست.

نهج البلاغه، صبحى صالح، خ 110.

سخن امام علی علیه السلام در آخرین لحظه های زندگی خود فرمود:

الله، الله فی القرآن، لایسبقكم بالعمل به غیركم؛ بترسید از خدا، بترسید از خدا درباره قرآن، مبادا دیگران در عمل به آن از شما پیشی گیرند!»

نهج البلاغه

در سیره تربیتی معصومین علیهم‏السلام از لحظه تولد نوزاد، فعالیتهای تربیتی آغاز مي‏گردد و با اینكه نوزاد توان بالفعل درك اشیاء و اعمال را ندارد امّا در عین حال انجام برخی آداب و مراسم برای تربیت صحیح او درآینده مؤثر است، از این رو علی علیه‏السلام در ضمن حدیث چهارصدگانه خود به اصحابش، آنان را به انجام این آداب در هنگام ولادت فرزندانشان توصیه نموده‏اند:

« در روز هفتم برای فرزندانتان عقیقه نمایید و به مقدار وزن موهای سر فرزندتان نقره صدقه دهید. رسول خدا صلي‏الله‏علیه‏و‏آله نسبت به حسن و حسین و سایر فرزندانش اینچنین رفتار نمود. » 1

و در قسمت دیگر حدیث مي‏فرماید:

« فرزندان خود را روز هفتم ختنه كنید و گرما و سرما شما را از این كار بازندارد كه این باعث پاكیزگی بدن نوزاد است... » 2

1- صدوق، محمد بن علی بن الحسین، الخصال، ترجمه و تصحیح احمد فهری، ص751. به نقل از سایت شهید آوینی

2- همان، ص776 و حرّ عاملی، وسائل الشیعه، ج15،ص153. به نقل از سایت شهید آوینی

امام علی علیه السلام فرموده اند:

« علّموا صبیانكم من علمنا ماینفعهم اللّه به لاتغلب علیهم المرجئة برأیها »

به كودكان خود آن مقدار از دانش ما كه به‏حال آنان مفید است، تعلیم دهید تا اندیشه و نظر مرجئه* برآنان غالب نگردد

حسّر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج15، ص197 به‏نقل از خصال صدوق، ج2، ص157 و ابن‏شعبه حرانّی، تحف‏العقول، ص68. به نقل از سایت شهید آوینی

* المرجئة فی مقابلة الشیعة، من الارجاء بمعنی التأخیر لتأخیرهم علیا علیه‏السلام عن مرتبته و قد یطلق فی مقابلة الوعیدیة (ر.ك: الكافی، ج6، ص47 ) و نیز ر.ك: طریحی، مجمع البحرین ج1، ذیل ماده "رجاء

هر چند در روایات برای دعا اوقات خاصی بیشتر مورد تأكید قرار گرفته و برخی دعاهای خاص در اوقات خاص وارد شده، امّا علی علیه‏السلام در سیره تربیتی خود هر فرصت مناسب را مغتنم شمرده و به تعلیم دعا به فرزندانش پرداخته، برای نمونه در هنگام غذا خوردن فرزندش امام مجتبی علیه‏السلام را به دعایی همیشگی سفارش نموده و در ضمن آن به نقش تغذیه و سلامتی جسمانی برای انجام عبادات و نیز وسیله بودن غذا برای توان عبادت بیشتر، اشاره مي‏نماید؛ آن حضرت فرمود:

« فرزندم! هیچ لقمه سرد یا گرمی را مخور و هیچ شربت یا جرعه آبی را منوش الاّ اینكه قبل از خوردن و آشامیدن، این دعا را بخوانی "اللّهمّ انّی اسئلك فی اكلی و شربی السلامة من وعكه والقوّة به علی طاعتك و ذكرك و شكرك فیما بقیته فی بدنی و اَنْ تشجعنی بقوّته علی عبادتك و ان تلهمنی حسن التحرز من معصیتك..»

طبرسی، حسن‏بن‏فضل، مكارم الاخلاق، ص74. به نقل از سایت شهید آوینی

امام علی علیه السلام فرموده اند:

« علّموا صیسانكم الصلوة و خذوهم بها اذا بلغوا الحلم»

در كودكی به فرزندانتان نماز راتعلیم دهیدو هنگام بلوغ، آنان را به نماز وا دارید.

خوانساری،محمد، شرح غررالحكم و دررالكم، ج4ص353. به نقل از سایت شهید آوینی

 حضرت  علی علیه‏السلام خطاب به یكی از اصحاب فرمود: « كودكان اهل خانه‏ات را با زبان به نماز و طهارت تأدیت نما و وقتی به سن ده سالگی رسیدند، آنان را بر ترك آن، تنبیه بدنی نما ولی از سه بار بیشتر تجاوز نكند.»

محمدی ری شهری، میزان الحكمة، ج1،ص75 به نقل از تنبیه‏الخواطر و نزهة‏الناظر، ص390.

* نكته قابل توجهی كه در این دو حدیث وجود دارد، توجه حضرت به مراحل تربیت و نیز روش آشنا نمودن فرزندان با نماز و اقامه آن است، زیرا در مورد نماز بین دوره كودكی و بلوغ فرق گذاشته‏اند، در دوره كودكی تاقبل از ده سالگی فقط سفارش به آموزش و تعلیم نماز نموده‏اند و تنها به اقدام زبانی و سفارش كلامی اكتفا نموده‏اند، در این مرحله تأكید بر آمادگی و زمینه سازی برای اقامه نماز شده است. اما در سن ده سالگی هر چند هنوز به‏حّد بلوغ نرسیده امّا بعلت رشد مناسب كودك در این سن و تا حدودی رسیدن به سن تمییز و تشخیص، تأكید عملی بر اقامه نماز است و آنگاه كه به سن بلوغ رسیدند تأكید بر واداشتن آنها به نماز و ترك نكردن آن است.

به نقل از سایت شهید آوینی

مرحوم ابن‏شهرآشوب به سند خود از امام علی علیه السلام نقل مي‏كند كه فرمود:

 
من از خداوند خویش طلب فرزندان زیبا چهره و نیكوقامت ننموده‏ام، بلكه از پروردگارم خواسته‏ام فرزندانم مطیع او باشند و از او بترسند تا وقتی با این صفات به آنها نظر افكنم مایه چشم روشنی من باشند.

مجلسی،محمد باقر، بحارالانوار، ج104، ص98 به نقل از سایت شهید آوینی

امام علی علیه السلام فرموده اند:

« الانس فی ثلاثه، الزوجة‏الموافقه والولدالصالح و الاخ الموافق »

انس و آرامش در سه چیز است: همسری كه با شوهرش توافق داشته باشد، فرزندی كه صالح باشد و برادری كه موافق و هم رأی انسان باشد.

شرح غررالحكم و دررالكلم آمدی/ ج2، ص141 به نقل از سایت شهید آوینی

امام علی علیه السلام فرموده اند:

« کثرة التقریع توغر القلوب و توحش الاصحاب »

ملامت زیاد به خصوص در ملاعام باعث می شود تا دل ها به کینه مبتلا شوند و دوستان از انسان فرار کنند.

تصنیف غررالحکم، ص 479/ حدیث 11006 به نقل از رساله حقوق امام سجاد علیه السلام شرح نراقی

امير مؤمنان علي(ع)مي‌فرمايد:

« حُس‍‍نُالاَخلاقِ بُرهانُ كَرَمِ الاَعراقِ»

خوي نكو، نشان وراثت نيكوست.

عبدالواحد آمدي، غررالحكم و درر الكلم، ج1، ص340؛ عیون الحکم و المواعظ، ص228.

در حضور حضرت علی علیه السلام ، شخصی با این عبارت تولد نوزادی را تبریک گفت: قدم دلاوری یکه سوار مبارک باد. امام علیه السلام فرمودند:

لا تقل ذلک و لکن قل: شکرت الواهب و بورک لک فی الموهوب و بلغ اشده و رزقت بره.

چنین مگو! بلکه بگو: خدای بخشنده را شکرگزار و نوزاد بخشیده بر تو مبارک امید که بزرگ شود و از نیکوکاریش بهره مند گردی.

نهج البلاغه / حکمت 354 ترجمه مرحوم دشتی

حضرت علی در وصیت خود به امام حسن علیه السلام فرمودند:

« ... ای بنی انی لما رایتنی قد بلغت سنا و رایتنی ازداد وهنا بادرت بوصیتی الیک و اوردت خصالا منها قبل ان یعجل بی اجلی دون ان افضی الیک بما فی نفسی او ان انقص فی رایی کما نقصت فی جسمی او یسبقنی الیک بعض غلبات الهوی و فتن الدنیا فتکون کالصعب النفور و انما قلت الحدث کالارض الخالیة ما القی فیها من شی قبلته.  فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک و یشتغل لبک ... »

پسرم هنگامیکه دیدم سالیانی از من گذشت و توانایی رو به کاهش نهاد به نوشتن وصیت برای تو شتاب کردم و ارزش های اخلاقی را برای تو شمردم پیش از آنکه اجل فرا رسد و رازهای درونم را به تو منتقل نکرده باشم و در نظرم کاهشی پدید آیدچنان که در جسمم پدید آمد

و پیش از آنکه خواهشها و دگرگونیهای دنیا به تو هجوم آورند و پذیرش و اطاعت مشکل گردد، زیرا قلب نوجوان چونان زمین نکاشته شده، آماده پذیرش هر بذری است که در آن پاشیده شود. پس در تربیت تو شتاب کردم، پیش از آنکه دل تو سخت شود و عقل تو به چیز دیگری مشغول گردد.

قسمتی از نامه 31 نهج البلاغه وصیت بهترین پدر به بهترین فرزند

امیرالمومنین علی علیه السلام فرموده اند:

« ما نحل والد ولدا نحلا افضل من ادب حسن »

بخشش و هدیه ی هیچ پدری به فرزندش بهتر از ادب و تربیت پسندیده نیست.

مستدرک الوسائل، ج 2 ، ص 625، به نقل از رساله حقوق امام سجاد علیه السلام شرح نراقی

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

« من طلب هذا الرزق من حله لیعودبه علی نفسه و عیاله کالمجاهد فی سبیل الله »

 هر کس در طلب روزی حلال خود و افرادی که تحت کفالتش هستند بکوشد مثل جنگجویی است که در راه خداوند متعال جهاد نماید. .

بحار ج 96 ص 61 به نقل از رساله امام سجاد علیه السلام، شرح نراقی

حضرت على علیه السلام فرمود:

هر كه نفس خويشتن را در موضع تهمت‏قرار دهد نبايد كسانى را كه به او گمان بد ميبرند ملامت كند

بحار جلد 74 ص 187 به نقل از کتاب همسرداری /ابراهيم امينى

حضرت على عليه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود:

مواظب‏باش در غير موضع غيرت، غيرت بخرج ندهى.زيرا اين عمل افراد صحيح‏را به سوى فساد و افراد پاكدامن را به جانب گناه متمايل خواهد ساخت.

 بحار جلد 103 ص 252/ به نقل از کتاب همسرداری /ابراهيم امينى

امير المؤمنين‏ علی عليه السلام فرمود:

آنها ( زنان ) نزد شما امانتهاى خدا هستند.آزارشان نرسانيدو بر آنها سخت نگيريد

مستدرك جلد 2 ص 551 به نقل از کتاب همسرداری /ابراهيم امينى

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

فان الله سبحانه لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر.

پس همانا خداوند امت های پیشین را لعنت نکرد مگر به خاطر ترک امر به معروف و نهی از منکر

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 192 ( خطبه قاصعه)

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

لاتترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلا یستجاب لکم

امر به معروف و نهی از منکر * را ترک نکنید که بدهای شما بر شما مسلط می شوند آنگاه هرچه خدا را بخوانید جواب ندهد.

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 374

* معروف در لغت به معنای شناخته شده ( از ماده عرف) و منکر به معنای ناشناس ( از ماده انکار ) است. به این ترتیب کارهای نیک اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند اموری ناشناس معرفی شده اند.چرا که فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دسته دوم نا آشناست. ( تفسیر نمونه، ج3 ، ص 37، ذیل آیه 104 سوره ال عمران  )

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

ایها المومنون انه من رای عُدوانا یعمل به و منکرا یدعی الیه فانکره بقلبه فقد سلم و بری و من انکره بلسانه فقد اجر و هو افضل من صاحبه و من انکره بالسیف لتکون کلمة الله هم العلیا و کلمة الظالمین هی السفلی فذلک الذی اصاب سبیل الهدی و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین

ای مومنان! هرکس تجاوزی را بنگرد و شاهد دعوت به منکری باشد و در دل آن را انکار کند خود را سالم نگه داشته است

و هرکس با زبان آن را انکار کند پاداش داده خواهد شد و از اولی بهتر است

و آن کس که با شمشیر به انکار برخیزد تا کلام خدا بلند و گفتار ستمگران پست گردد او راه رستگاری را یافته و نور یقین در دلش تابیده

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 373

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

فرض الله ... و الامر بالمعروف مصلحة للعوام و النهی عن المنکر ردعا للسفهاء

خداوند واجب کرد امر به معروف را برای اصلاح توده های ناآگاه و نهی از منکر را برای بازداشتن بی خردان از زشتی ها

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /حکمت 252

حضرت علی علیه السلام فرموده اند:

و انهوا عن المنکر و تناهوا عنه فانما امرتم بالنهی بعد التناهی

و نهی کنید از منکر و  خود هم مرتکب نشوید زیرا دستور داده شدید به نهی کردن بعد از ترک کردن

نهج البلاغه (نسخه مرحوم دشتی) /خطبه 105